Langs de Brabantse Aa – Gemert-Erp

Ik wandel vandaag een proefetappe van het wandelpad Langs de Brabantse Aa. De route is gebaseerd op het verhaal van Hendrik Verhees. Hij werd in 1744 geboren als zoon van een timmerman en molenmaker. Hij was in alles wat hij deed belangrijk voor steden en dorpen langs de Aa. Daarom is zijn verhaal leidraad voor de etappes van Langs de Brabantse Aa. (Website: Langs de Brabantse Aa: www.langsdebrabantseaa.) Op de route tussen Gemert en Erp kom je enkele kijkpunten tegen die betrekking hebben op het leven van Hendrik Verhees. In het stroomgebied van de Aa stonden vele watermolens waaronder richting Erp waar al in 1400 een watermolen stond. Het was een dubbelmolen, het was zowel een korenmolen als oliemolen. Ook het oude raadhuis van Erp waar de Heemkunde Erthepe is gevestigd, is een ontwerp van Hendrik Verhees. Bij mij begint zijn verhaal steeds meer te leven en ik verbaas me over de schoonheid van het stroomgebied van de Aa. Zo dicht bij mijn woonplek en waar ik ben opgegroeid, zijn er vele plekken die ik nog niet kende. Het moet gezegd, de route is niet altijd even charmant met stukken asfalt maar daartussen mooie gebieden. Vooral bij het Boerenbondmuseum en het Hurkske blinken uit. Het is ook niet makkelijk om met een verhaal een lange-afstandswandeling te maken die overal mooi is. Maar het verhaal doet veel, je loopt veel langs de Aa en waar dat niet kan, is de meest logische en mooie route gekozen. En als je in Brabant bent, mag het katholieke geloof met al zijn kapellen niet ontbreken.

Eeuwenlang was Gemert een onafhankelijke vrijstaat, een vorstendom waar een machtige Europese ridderorde de regels bepaalden samen met landheren en lokale adel. De kern van Gemert is het Ridderplein en omgeving. Hieraan ligt het kasteel en meer naar het noorden de kerk van Sint-Jans Onthoofding. De bouw van het Kasteel van Gemert begon in 1391. Het was tot 1794 in gebruik bij de Duitse Orde. Sinds 1916 is het als missieklooster in gebruik door de Congregatie van de Heilige Geest. In 2007 heeft de Congregatie aangekondigd dat zij het kasteel gaat verkopen.

Het Boerenbondsmuseum is een openluchtmuseum in de  buurtschap Pandelaar bij Gemert dat het leven van de Noord-Brabantse boeren uit omstreeks 1900 uitbeeldt. Daartoe zijn een aantal gebouwen neergezet waaronder een smidse, een dorpscafé, een klompenmakerij, een wevershuisje en diverse boerderijgebouwen. Er is een boomgaard en er zijn akkertjes waarop gewassen worden verbouwd die tegenwoordig in onbruik zijn geraakt. Daarnaast worden er demonstraties van oude ambachten gegeven. Het museum is opgericht in 1985 en ontstaan rond het geboortehuis van pater Gerlacus van den Elsen, die veel heeft bijgedragen aan de verbetering van de landbouw en onder andere de Noordbrabantse Christelijke Boerenbond (NCB) heeft opgericht.

Bij het Boerenbondmuseum in Gemert hoort een zogenaamde veldkapel, die is gewijd aan de heilige Gerlachus van Houthem. Dat heeft natuurlijk alles te maken met het feit dat het museum is gevestigd in het geboortehuis van pater Gerlachus van den Elsen die leefde van 1853 tot 1925. De heilige Gerlachus leefde van rond 1120 tot 1165 of 1166. Hij is een van de bekendste Nederlandse kluizenaars. Gerlachus was een ridder uit de buurt van Houthem bij Valkenburg. Na het overlijden van zijn vrouw, van wie hij zielsveel had gehouden, ging hij op bedevaart naar Rome en Jeruzalem. Bij thuiskomst gaf hij al zijn bezittingen en luxe op en trok zich terug als kluizenaar, waarbij hij zijn intrek nam in een holle eik. Zo wordt hij ook in de Gemertse veldkapel afgebeeld.

In het gehucht Esdonk staat het Esdonks Kapelleke, die is gewijd aan Maria Magdalena. In de volksmond wordt de kapel ook wel het ‘Spijkerkapelleke’ genoemd. Het is een echte ontmoetingsplek voor mensen. Een legende vertelt dat, nog vóór het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog, een Spaanse majoor te Esdonk ‘eene sonde begaen hadde. Voor straf werd hij alsoe cranc, dat hy wende, dat hy soude sterven’. Door te bidden tot Maria Magdalena en oprecht berouw te tonen genas hij, waarop hij in ‘de campe’, op het open veld dus, een lemen kapel liet bouwen. In de kapel wordt een Corpus Christi vereerd, een levensgroot eikenhouten beeld uit de 17e eeuw dat Christus in het graf voorstelt.

In 1750 werd er op Koks een brug gebouwd, zodat men niet meer door het water hoefde als men van Gemert naar Erp wilde. Daarbij stond de herberg centraal, het was een plek waar vissers, havenwerkers en schippers elkaar ontmoetten. Tussen 1822 en 1826 werd de Zuid-Willemsvaart aangelegd en verloor de haven op Koks haar functie, want vanaf toen werd de Aa niet langer bevaren.