Trage Tocht Renkum – Wandelen door het Renkums beekdal

Ik maak met Marianne een wandeling uit de wandelgids Wandelen op de Veluwezoom, Trage Tocht Renkum. Vanuit het centrum doen we het Renkums Beekdal, landgoed Oranje Nassau’s Oord, landgoed Quadenoord, de Renkumse Heide, de Noordberg en de uiterwaarden van de Neder-Rijn aan. In een nog winters decor en met koude wind wandelen we het rondje rond Renkum, gelegen tussen de rivier en de bossen op de stuwwal.

‘Na het parkeren starten we in het leuke centrum van Renkum met een bakje koffie. Het plaatsje ligt aan de zuidrand van de Veluwe tussen de bossen en de Neder-Rijn. Een typische zaterdagmorgen, er worden boodschappen gedaan, een brood wordt bij de bakker gekocht en mensen hebben het weekendgevoel. Wij wandelen na de koffie richting Renkums beekdal. We zien nog behoorlijk wat statige panden in de Dorpsstraat, met hoge verdiepingen, statige voorgevels, steile kappen en rijk metselwerk. Licht stijgend bereiken we een charmant pad langs het beekdal. Er is nog hoop op schaatsplezier bij de natuurijsbaan maar de grote hoeveelheid sneeuw heeft roet in het eten gegooid. Aan de overkant van het dal ligt Oranje Nassau’s Oord, ons volgende doel.’

Renkum ligt aan de rivier de Rijn, ongeveer zes kilometer ten oosten van Wageningen. Renkum is meer dan duizend jaar oud en werd in 970 genoemd als ‘Radinchem’, dat ‘woonplaats van degenen, behorende bij Rado (een eigennaam) betekent. De beken in het Renkums Beekdal werden al vroeg gebruiikt om molens te laten draaien, waarvan het grootste deel na midden van de 17e eeuw ingericht was als papiermolen. In de 18e eeuw beleeft de papiermolenindustrie haar hoogtepunt met maar liefst zeven papiermolens in het dal. Het dorp heeft nu dan ook nog een papierfabriek. Renkum wordt vanaf de tweede helft van de 19e eeuw bezocht door toeristen. Renkum ontwikkelde zich van ‘armoedig boerengehucht’ tot een ‘welvarend, met goede huizen prijkend dorp’.

‘Voor ons zien we het zorgcomplex dat nu nog over is van het sanatorium. Een grote leeuwenkop staat bij de toegangsweg. We lopen langs de lange historische muur die de moestuinen afbakenen. We duiken de bossen in met imposante lariksen en grove dennen. Het gebouwtje van de Emmagroep, de scouting, herinnert aan de vrouw van Koning Willem III. De sneeuw kraakt nog onder onze voeten. Op sommige plekken is het glad door de opgevroren natte sneeuw van de afgelopen dagen. We passeren een wildwal op de kaart zien we in het bos liggen. Het was de grens tussen het land van eigenaar Van Raesfelt en het domeinbos en ligt er nu 380 jaar later nog.’ 

Oranje Nassau’s Oord, lokaal bekend onder de afkorting ONO, is een landgoed, voormalig koninklijk paleis en voormalig tuberculose-sanatorium vlak bij het dorp Renkum. Het bestaat uit weiland in het Renkums Beekdal en bos gelegen op de oostflank van de Wageningse Berg. In 1881 kocht koning Willem III het huis en landgoed Grunsfoort van graaf van Rechteren van Appeltern. Hij hoopte dat de omgeving zijn vrouw Emma van Waldeck-Pyrmont zou doen denken aan haar geboortestreek in Hessen en haar heimwee zou verzachten. Emma heeft er uiteindelijk slechts enkele zomers doorgebracht. Volgens ontwerpen van tuinarchitect Louis Paul Zocher werd het traditionele eikenhakhout op het landgoed vervangen door grove den. De imposante beukenlanen werden toen aangelegd.

‘We steken het beekdal dwars over. Eerst steken we de Oliemolenbeek via een bruggetje over. Paarden zoeken in de sneeuw naar plukjes gras. Een volgend bruggetje gaat over de Molenbeek, de geleide beek die de watermolens van water bediende. Op een aangelegd vijvertje eten we op een bankje een broodje. Het is een ydillisch plaatje met de sneeuw hier aan de rand van het beekdal. We prijzen ons gelukkig op deze fantastische plek.’ 

Het Renkums Beekdal is een van de belangrijkste dalen op de Zuid Veluwe. Het beekdal is meer dan 100.000 jaar geleden gevormd, in de voorlaatste ijstijd, toen smeltwater van landijs dat het Veluwemassief omringde het huidige beekdal naar de Rijn uitschuurde. Al vroeg werd het beekdal vergraven om het water te kunnen gebruiken voor de landbouw en later als waterkracht voor watermolens. De watermolens werden gebruikt voor de verwerking van graan, raapzaadolie en later papier. Daarnaast was de omgeving van Renkum en Oosterbeek een plek die frequent bezocht werd door de schilders van de Haagse School. De ontmoeting van twee totaal verschillende landschappen, de stuwwal met heide en bos en de rivier met de grazige idyllische uiterwaarden nodigden uit om de landschappelijke schoonheid te vereeuwigen op het doek.

‘Na de flanken van landgoed Quadenoord, ligt voor ons de Renkumse Heide. Het moest een keer komen vandaag, een rondwandeling levert ergens flinke tegenwind op. Het zonnetje breekt door maar het is koud. Door de harde wind die recht van voren komt, voelen we de kou door onze kleding heen. Dan ook nog een kudde runderen op ons pad, voor Marianne vaak reden om heel ver om te lopen. Ik open de klappoort en een korte tik op het achterste van de koe is genoeg. We kunnen rustig doorlopen, de overige koeien kijken alsof ze willen zeggen: Maak je niet druk en wees niet bang. Tussen twee rijen eiken bereiken we de overkant van het heidegebied.’

De uitgestrekte open velden van de Renkumse Heide waren de plek waar op 17 en 18 september 1944 parachutisten en zweefvliegtuigen van de 1e Britse luchtlandingsdivisie landden. Vanaf hier begonnen ze met hun poging om de Rijnbruggen te veroveren als onderdeel van operatie Market Garden. Het is een voormalig landbouwgebied dat nu langzaam verandert in nieuwe  natuur. Op de heide grazen nu runderen en paarden.

‘Op afstand zien we al op een verhoging de kerk van Heelsum liggen. Langs huize Zonnewende en leuke moestuinen lopen we het dal van de Heelsumse Beek in. De beek slingert richting Neder-Rijn. Het ‘kerkje op de heuvel’ herken ik van eerdere wandelingen: Romeinse Limespad, ANWB Oudste wandelpad van Nederland, Maarten van Rossumpad, Grote Rivierenpad. Elke keer weer mooi hier, Marianne loopt even over het kerkhof en ik bewonder de gebrandschilderde ramen. Maar niet alleen het kerkje is mooi. Wat het Kerkje bijzonder maakt, naast haar rijke historie, is de unieke ligging op een heuvel. We dalen af en via een viaduct bereiken we de Noordberg, een beboste heuvel aan de Neder-Rijn.’

De sprengenbeek werd die in de middeleeuwen gegraven om watermolens aan te drijven. De beek ontspringt op de Wolfhezerheide in de buurt van de Wodanseiken. Daarna stroomt de beek samen met de Wolfhezerbeek in zuidwestelijke richting en mondt ten slotte uit in de Nederrijn. Het is de enige heidebeek in Nederland.

‘Over het Heterensevoetpad bereiken we de hoogte aan de rivier. Links en laag gelegen de Neder-Rijn, rechts de open velden, in de verte de stuwwal. Via een kronkelend pad dalen we af naar de Jufferswaard. Hier stroomt de Heelsumse Beek in de rivier, een aparte plek, uniek in Nederland. Dicht langs de rivier bereiken we de schoorsteen van de voormalige steenfabriek en even later het centrum van Renkum. Ik kijk terug op een wandeling die vele landschappen aandoet. Het is een prachtig rondje rond Renkum aan de flanken van de Veluwezoom.’