Trage Tocht Handel – Een reis langs toponiemen in oudste Maria-bedevaartsoord van Noord-Brabant

Dorpen, steden, landstreken en straten kregen hun naam vaak door de geografische verschijningsvorm, de persoon die er woonde, of een gebeurtenis die er plaatsvond. Deze toponiemen verwijzen naar vroegere functies van een gebied, herinneren aan het verleden en werden gebruikt als oriëntatie om kenmerkende plekken in het landschap te benoemen. Ook de makers van Trage Tochten maken hier in hun routebeschrijvingen gebruik van. Bijna achteloos wordt ‘je gaat direct rechtsaf, Rector Coppensstraat’ genoemd, terwijl weinig wandelaars zich zullen afvragen waar die naam vandaan komt. Trage Tocht Handel is daarom niet alleen een gevarieerde wandeling rond een van de bekendste bedevaartplaatsen van Brabant. Het is ook een wandelreis langs toponiemen die over de geschiedenis van deze bedevaartsplaats in Noord-Brabant vertellen.

(Overzichtskaart Trage Tocht Handel)

Handel

Deze Brabantse plaats is het oudste Maria-bedevaartsoord in de provincie waarvan de geschiedenis zelfs teruggaat tot 1368. De Duitse Orde heeft veel invloed gehad op de ontwikkeling van deze devotie en de geschiedenis van het dorp. De heerlijkheid Gemert wordt bestuurd door de adellijke familie Van Gemert. Ridder Rutger, telg uit deze familie, gaat op kruistocht en treedt toe tot de Duitse Orde, een kruisvaarderorde. Zijn erfdeel, het goed Handel, komt  toe aan deze Orde. Het goed bestaat uit een  hoeve en landerijen. Hier bouwde de Orde een privékapel, toegewijd aan hun Ordepatrones, de H. Maria. Omstreeks de 14e of 15e eeuw ontstaat hier een vorm van Mariadevotie die leidt tot het ontstaan van het bedevaartsoord Handel.

Na de kerk en het Processiepark lopen we verder op de Trage Tocht Handel.: ‘Aan het eind van het Penitentenpad rechtsaf’
Een penitent is iemand die oprecht berouw toont voor zijn zonden en misdaden. Het is afgeleid van het Latijnse woord ‘paenitere’ en betekent berouw hebben. Het is niet vreemd dat juist in een bedevaartsoord deze straatnaam ontstond. Het woord werd in de kerk voornamelijk gebruikt als iemand die in een biecht boete deed.

(Onze Lieve Vrouw kerk Handel)

Via een aantal straten verlaten we het dorp Handel.: ‘Je gaat direct rechtsaf, Rector Coppenstraat.’
Jopsephus A. Coppens, geboren in 1800, werd in 1823 tot priester gewijd en werd kapelaan in Schijndel. Hij werd in 1833 benoemd tot rector in Handel en dat bleef hij tot zijn dood in 1850. Promoties sloeg hij heel zijn leven af om in het plaatsje Handel zijn levenswerk te voltooien, de kerkgeschiedenis van de parochies in Noord-Brabant. De straat heette, voor het de naam van Coppens kreeg, in de volksmond ‘botter(h)ammesteeg’. De naam verwees gekscherend naar een paar grote gezinnen waar ’s-Morgens, voor men aan de arbeid ging, enorme hoeveelheden boterhammen moesten worden gesmeerd.

Peelrandbreuk

In de ondergrond tussen Gemert en Bakel zitten breuken in de aardkorst. De Peelrandbreuk is daarvan de belangrijkste. De Breuk van Handel in de ondergrond van Gemert-Bakel is  een zijbreuk. De bodem die  aan de oostkant van dit breukenstelsel langzaam omhoog komt is  de zogenaamde Peelhorst. De bodem aan de westzijde daalt langzaam, Roerdalslenk. Rondom Natuurcentrum De Specht zijn de hoogteverschillen die zijn ontstaan door deze breuk goed te zien.

We verlaten de bebouwde kom van Handel en passeren ‘Natuurcentrum De Specht’: ‘Bij de kruising linksaf, Strijbosscheweg.’
Het toponiem ‘Strijbosch’ is al bekend in de middeleeuwen, en later ook  als familienaam van de Gemertse schepenen ‘Van Strijbosch’. De straatnaam wordt in 1967 officieel, maar al lang daarvoor wordt ‘Strijbosch’ gebruikt om een aantal gebouwen ten noordwesten van de bebouwde kom van Handel aan te duiden. Één daarvan is de Hoeve Strijbosch waarvan de ouderdom teruggaat naar de middeleeuwen.

(Natuurcentrum De Specht)

Huize Padua

Het terrein van de psychiatrische inrichting Huize Padua heeft een hoofdgebouw met monumentale ingang en daarboven het beeld van Antonius van Padua. De geschiedenis voert terug tot het eind van de 17e eeuw, toen zich in 1694 in het nabijgelegen Handel een kluizenaar vestigde, Hogaert Verhofstad geheten, die tevens koster was in de Handelse kapel. Hij trad in 1708 toe tot de Broeders Penitenten. Hij was ook boekbinder en hostiebakker. In 1723 kwamen de broeders Daniël Vervest (Daniël de Brouwer), Peter Moescops en Peter Teurlings naar Handel en om in het huisje van Hogaert te gaan wonen. Omstreeks 1725 begonnen ze met het geven van onderwijs, ook aan Hollandse families omdat die in Holland geen katholiek onderwijs mochten ontvangen. Net over de gemeentegrens van Handel gold namelijk godsdienstvrijheid. Het werd daarna een van de eerse instituten voor geestelijke gezondheidszorg in Nederland.

De route gaat verder naar Huize Padua.: ‘Bij de asfaltweg linksaf en voor hoofdgebouw Huize Padua rechtsaf.’
Broeder Daniël de Brouwer was belangrijk voor de geschiedenis van Gemert, Boekel en Handel. Hij vestigde zich in 1722 met twee goede kennissen vlakbij de Handelse kapel. Naast zijn religieuze activiteiten exploiteerde hij een brouwerij en in 1742 vestigde hij zich net over de gemeentegrens. Daar legde hij met zijn volgelingen de grondslag voor wat we nu kennen als Huize Padua.

(Huize Padua)

Peelontginningen

Tot het eind van de 19e eeuw was de Peel aan de rand van Handel een groot heideveld. De inwoners gebruikten het gebied voor het weiden van schapen en het steken van turf en plaggen. In Gemert-Bakel was de Nederlandse Heidemaatschappij de grootste ontginningsmaatschappij. De Heidemij was in 1888 opgericht met als doel het in cultuur brengen van woeste gronden, waarbij bosbouw het meest werd gebruikt. De werklieden, ook afkomstig van boven de rivieren, moesten het land omploegen en egaliseren. Bestaande bomen werden gekapt en de wortels gerooid. Later werden hier dennen geplant die later veelal in de mijnindustrie werden gebruikt.

Na het terrein van Huize Padua volgen open velden richting de Peel en de Peelontginningen.: ‘Aan het eind bij een houten slagboom rechtsaf, een asfaltweg.’
De Heereveldseweg is afgeleid van Heerenbosch. Hier vonden eind 18^e eeuw in opdracht van de Duitse Orde de eerste Peelontginningen plaats door bosaanplant waar nu het buurtschap Heereveld ligt. De naam ontstond nadat in het Heerenbosch de aangeplante bossen waren gerooid.

Via het buitengebied van Handel volgt de route dan weer bos en dan weer onverharde wegen.: ‘Aan het eind rechtsaf, een karrenspoor.’
Je loopt pver de Gagelweg. Gagel is vernoemd naar een sterk riekend heestergewas. De plant werd dan ook veel gebruikt om ongedierte te verjagen. Het kwam hier veel voor omdat het groeit op natte en voedselarme gronden. Die gronden waren bij de Gagelweg aanwezig door de Peelrandbreuk. In de middeleeuwen werd gagel gebruikt om bier op smaak te brengen, de voorloper van de huidige hop.

(Gagelweg)

Grenspalen

Eeuwenlang gaven ze niet alleen de grens van het dorpje Handel met het naburige Boekel aan, maar in vroegere tijden passeerde je bij deze palen ook de landsgrens. De Commanderij van Gemert was eeuwenlang een souvereine Heerlijkheid die bestuurd werd door de Duitse Ridderorde. En nog voordat het Gemertse kasteel gebouwd werd, hadden die Duitse Ridders hun residentie in de middeleeuwse Hoeve Handel. Voorbij deze grenspalen kwam je in het Land van Ravenstein, dat destijds onder het bewind viel van de Keurvorst Hertog van Pfalz Neuburg. Het waren destijds dus echte landsgrenzen.

Via de flanken van het dorp loop je over een zandweg naar de kapel waar de bedevaartgangers op hun processie even een stop maakten.: ‘Aan het eind rechtsaf, een zandweg.’
Haveltweg is afgeleid van Hanelt, in het oud-Nederlands was een ‘v’ namelijk moeilijk te onderscheiden van een ‘n’. In een oorkonde uit 1434 werd over ‘een grenspaal boven der capelle boven Hanelt’ gesproken. Deze oude grenspalen gaven toen ook de landgrens aan. Langs de route van Trage Tocht zie je nog verschillende van deze grenspalen die door Stichting Cultureel en Religieus Erfgoed Handel ter gelegenheid van 800jaar Handel weer in ere zijn hersteld.

(Grenspaal)

Keskes

De weg van Gemert naar Handel waar de Ossenkapel aan ligt, wordt ook wel Keskesdijk genoemd. Deze weg wordt al eeuwenlang gebruikt door bedevaartgangers naar Onze Lieve Vrouw van Handel. De zeven keskes zijn bakstenen zuiltjes een beeldengroepje in een nis wat telkens een van de Zeven smarten van Maria verbeeldt. De Kèskesdijk werd in 1696  al beschreven.

We bereiken de Ossenkapel aan de rand van het bos.: ‘Aan het eind  van de Ossenkapelweg afaltweg en betegeld fietspad oversteken en rechtdoor, een bospad.’
De Ossenkapelweg begint tegenover de Ossenkapel langs de Handelseweg. De locatie van deze kapel was eigenlijk bedoeld voor de bouw van de kerk van Handel. Volgens een legende wilden de wagens met bouwmaterialen, voortgetrokken door ossen niet stoppen en reden door tot waar de kerk nu staat. Er werd een wegkapelletje gebouwd dat van de bewoners ter plaatse de naam Ossenkapel kreeg. De kapel bevat een neogotisch altaar en schilderingen die de geschiedenis van de kapel weergeven.

(Ossenkapel)

Handelse Processie

De eeuwenoude Handelse Processie komt rond 15.30 uur aan in het processiepark van Handel. Hier worden de pelgrims welkom geheten door de pastoor en wordt nog eenmaal het ‘Kinderen van Maria’ gezongen waarna de bedevaart voor die dag wordt afgesloten. Pelgrims bezoeken dan de Mariakapel om een kaarsje op te steken en een weesgegroet te bidden uit dankbaarheid, troost en steun.

(Processiepark Handel)

Na de bossen van Kranerijt tussen Handel en Gemert lopen de Pelgrims over de Pelgrimsweg.: ‘Aan het eind rechtsaf, een asfaltweg.’
De Pelgrimsweg herinnert natuurlijk aan de vele pelgrims die al eeuwenlang naar Handel komen. De Pelgrimsweg was het laatste gedeelte van de bedevaart voor pelgrims die uit de richting van Erp en Veghel en via het Esdonks Kapelleke naar Handel liepen.

(Bron: Heemkundekring De Kommanderij Gemert)