Langs de Brabantse Aa – Kasteel Beekveld (Berlicum)-Kruithuis (Den Bosch)

De etappe die in de reeks van De Groote Peel tot het Kruithuis in Den Bosch de laatste is, is een prachtige route die op een speciale manier de Aa volgt en een mooie en voor mij nieuwe entree tot de stad Den Bosch is. Het is nog rustig vroeg op de zaterdag als we vanaf Berlicum het beekdal van de Aa induiken. Hierna volgt het prachtige landgoed Wamberg met vijverpartijen, bogen rododendrons en een parkachtig landschap. Iets verderop Speelhuis Eikenlust en de Grote Wetering. Landgoed Coudewater is volop in ontwikkeling als woonplek maar heeft nog steeds de charme en de katholieke grondigheid van weleer. Hierna loop je langs de Aa lekker de stad in. De drukte neemt toe, het leven neemt toe, roeiers op de Aa, voorbij varende boten, de stad lonkt. We bereiken het eindpunt de Citadel en het Kruithuis in Den Bosch vlakbij de plek waar de Aa eindigt en in de Dieze stroomt.

Op de plaats waar de Protestantse kerk nu staat, stond rond het jaar 750 al een houten kerk. Tussen 1300 en 1375 werd de kerk omgezet in een stenen kerk. Ten tijde van de beeldenstorm is het kerkje voor een groot deel vernield en ontheiligd. Na een grondige reiniging is de kerk in 1613 opnieuw gewijd. Naast de kerk bevindt zich een begraafplaats. In de Tweede Wereldoorlog is de kerk grotendeels verwoest.

Wamberg is een buurtschap en bosrijk landgoed met kasteel bij Berlicum van ongeveer 182 ha groot. Er zijn speelhuizen, boerderijen, een tuinmanswoning en een koetshuis met een poort. Ook zijn er vijvers die onderling met elkaar in verbinding staan. Het gebied is in de tweede helft van de 14e eeuw ontgonnen. De Wambergse Hoeve of Grote Wamberg genoemd is de oudste boerderij en dateert uit de 14e eeuw. Aan de oostzijde van het terrein staat een schitterend bewaard gebleven speelhuis genaamd ‘Eikenlust’. Dit pand heette vroeger Nieuwe Wamberg en komt al voor in geschriften van 1370. In de 16e eeuw werd op De Wamberg een herenhuis gebouwd. In het huidig kasteel zijn daar nog sporen van terug te vinden. Tegen de hoeve is rond 1550 een koets- en jachthuis gebouwd. De toegangspoort is het enige recente onderdeel van de gebouwen, deze dateert van ongeveer 1900. Tegenwoordig is De Wamberg voor een gedeelte publiekelijk toegankelijk en zijn er wandelpaden aangelegd. Er staan enkele zeer fraaie oude bomen op het landgoed.

Aan de oostzijde van het terrein van Wamberg staat een schitterend bewaard gebleven speelhuis genaamd ‘Eikenlust’. Dit pand heette vroeger Nieuwe Wamberg en komt al voor in geschriften van 1370. In 1551 werd het woongedeelte van dit huis vervangen door in steen uitgevoerde vertrekken met een zeskantige traptoren. Deze stenen uitbouw werd ook wel speelhuis genoemd.

Coudewater is van oudsher een landgoed en nu kun je er prachtig wandelen in een gebied met veel natuur en mooie wandelpaden. Daarom heeft het IVN hier een wandeling uitgezet langs prachtige historische gebouwen van de voormalige psychiatrische inrichting op een terrein waar de prachtigste oude bomen staan, van suikeresdoorn tot honingboom.

Coudewater, of Koudewater, Couwater of Mariënwater, was een dubbelabdij van de orde der Birgittinessen en Birgittijnen. Het was het eerste klooster van deze orde in de Nederlanden en werd in 1434 gesticht door Milla van Kampen en Peter de Gorter. Vanaf 1713 is het een landgoed en in 1870 werd het landgoed verkocht aan een stichting en werd er een psychiatrische inrichting gevestigd. Na een eerdere fusie met Huize Padua worden de psychiatrische functies afgebouwd. In 2019 werd het terrein verkocht aan een projectontwikkelaar en binnenkort worden er woningen gebouwd.

Bij de omlegging van de Zuid-Willemsvaart om de stad ’s-Hertogenbosch is een nieuw landschapspark aangelegd: het Kanaalpark. Het strekt zich uit van Berlicum tot aan de Maas. Hierdoorheen stroomt de Rosmalense Aa, een volledig nieuw aangelegde beek. Het is een aftakking van de Aa en slingert over een lengte van zeven kilometer naar de Maas. Verder wordt het park over de gehele lengte voorzien van een doorgaande bosstrook aan de oostzijde. Het idee hiervan is dat daarmee het typische boskarakter van het landgoed De Wamberg via de dekzandgronden tot in het rivierengebied wordt doorgezet.

De Citadel is een voormalig fort gelegen aan de Citadellaan, op loopafstand van de binnenstad van de stad. Dit fort werd aangelegd tussen 1637 en 1645. De citadel was een fort met daarbij vijf punten in het bastion. De aanleg van het fort werd kort na de inname van de stad in 1629 gestart. Het fort kreeg de naam Fort Willem Maria, namen van twee van de kinderen van prins Frederik Hendrik van Oranje, die de stad had veroverd op de Spanjaarden. Het fort had na de voltooiing twee functies. Het moest de stad verdedigen tegen eventuele aanvallen van de Spanjaarden, maar tegelijkertijd moest het ook de Bossche inwoners in de gaten houden. Het kreeg daarom de bijnaam papenbril. Het Staatse bewind was bang dat de inwoners van het katholieke ‘s-Hertogenbosch trouw bleven aan de Spaanse koning. In de periode dat de Citadel werd gebouwd, was het gezag van de Spaanse koning in het noorden van het land al aan het teruglopen, maar in het zuiden van het land had de koning nog veel gezag.

Het is het laatste nog bestaande kruithuis uit de Tachtigjarige Oorlog. Er is nu Museum Kruithuis van de Kring Vrienden van ’s-Hertogenbosch gevestigd, met een vaste tentoonstelling met verhalen uit de Tachtigjarige Oorlog, het Beleg van ‘s-Hertogenbosch en de Zuiderwaterlinie.

Moerasdraak was een bijnaam van ‘s-Hertogenbosch tijdens de Tachtigjarige Oorlog. De naam kreeg de stad van Joost van den Vondel in een lofdicht op Frederik Hendrik van Oranje vanwege haar ligging tussen moerasgebieden. ‘s-Hertogenbosch ligt lager dan de omliggende gebieden, en verschillende waterlopen als de Dommel en de Aa komen er bijeen. Hierdoor ontstonden de moerasgronden rond de stad, zoals Het Bossche Broek en de Moerputten.