Trage Tocht Scherpenzeel – Wandelen langs de Grebbelinie

Deze Trage Tocht is niet de allermooiste met relatief veel asfalt. Deze wegen zijn daarentegen zelfs op een zondag niet druk en onderweg kun je ook hier van het landschap genieten. Achtereenvolgens de Lambaldergeerkade, het Valleikanaal, de Roffelaarskade en landgoed Scherpenzeel laten het landschap bij Scherpenzeel zien. Veel historie, op een wandeling die op zondag de gelovige inwoners van Scherpenzeel laat zien. De Gelderse Vallei laat op de wandeling naar en op landgoed Scherpenzeel veel de randen van bos en boerenland zien. Ik heb genoten.

Eeuwen geleden was in Nederland nog sprake van verschillende staatjes met aan het hoofd bisschoppen, graven, hertogen en landheren. Zij probeerden hun macht te vergroten door het veroveren van grond. Dit ging dit gepaard met onderlinge twisten en oorlogen. Vermoedelijk was dat ook het geval op de Veluwe, in het grensgebied van de toenmalige regio’s ‘het Sticht’, de huidige provincie Utrecht, en ‘Gelre’, nu de provincie Gelderland. Juist in die grensgebieden werden burchten en kastelen gebouwd, die konden dienen als veilige plek. Zo geeft de naam Scherpenzeel, toen ‘Scarpenzele’ genoemd, aanleiding te veronderstellen dat er ook hier een versterkt huis moet zijn geweest. Het laatste deel van het woord ‘zeel’ is afgeleid van ‘zale’ of ‘sale’, dat zaal of huis betekent. Het eerste deel ‘scherpen’ kan een aanduiding zijn van de aanwezigheid van staketsels ofwel een rij scherpe palen. Het zou in dit geval dus kunnen gaan om een versterkt huis omgeven door een rij palen, het prototype dus van een oude burcht of kasteel.

Het huis maakte tot 1975 deel uit van het Landgoed Scherpenzeel en ligt in het zuiden van de Gelderse Vallei. In de 14e eeuw stond op de plaats van het huidige Huis Scherpenzeel al een versterkt huis. Dat was eigendom van de familie Van Scherpenzeel. Halverwege de 19e eeuw kreeg het huis zijn huidige vorm: een niet al te groot, symmetrisch en sierlijk geheel: voor- en achtergevel hebben enkele kolommen, gedekt met tinnen; de zijgevels hebben elk twee trapgevels. Het huis, het koetshuis en het poorthuis liggen in een park dat in 1859 werd ingericht in de Engelse landschapsstijl.

De naam van het kanaal van ongeveer 40 km lang is ontleend aan de Gelderse Vallei, waar het kanaal in noordelijke richting doorheen stroomt. Het doel van het kanaal is de afwatering van diezelfde vallei en dus het voorkomen van wateroverlast. Het kanaal loopt van de Nederrijn bij Rhenen aan de voet van de Grebbeberg naar de Eem in Amersfoort. Het Valleikanaal in zijn huidige vorm werd aangelegd in de periode 1935-1941 in het kader van de werkverschaffing. Dit was deels ter versterking van de Grebbelinie, de inundatie zou hierdoor beter verlopen, en deels ter verbetering van de afwatering van de Gelderse Vallei.

De Grebbelinie ligt op het laagste punt van de Gelderse Vallei tussen de stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe. Hier verzamelde zich het water dat via vele beken werd aangevoerd. Daardoor was het gebied eeuwenlang zeer waterrijk en drassig. Het was dan ook geen wonder dat het oog al in de Tachtigjarige Oorlog viel op dit moeilijk toegankelijke terrein.  Militairen zorgden vanaf de 17e eeuw dat het gebied verdedigbaar werd door grip te krijgen op de aanvoer, afvoer en vasthouden van water. Het Duitse leger gebruikte de Grebbelinie in 1945 als deeltraject van de Pantherstellung. Het leek eenvoudiger om hier de verdediging tegen de geallieerden te voeren, dan langs de veel uitgestrektere noordelijke grenzen van Duitsland. Diverse bunkers herinneren aan deze periode.

De Roffelaarskade is een komkering, dat is een dijk, kade of hoger liggende terreinstrook die als scheiding tussen inundatiekommen diende. De verdedigingswal is onderdeel van de Grebbelinie. Tussen 1742 en 1745 is de aarden wal als verdedigingswerk aangelegd. De huidige kade is ongeveer 1000 meter lang. De oorspronkelijke lengte was ca. 1600 meter. Het complex is zeldzaam omdat het een nog vrijwel compleet bestaand voorbeeld is van een 18e eeuws verdedigingswerk in de Grebbelinie. De kade werd aangelegd in 1745. Tegenwoordig trekt vooral een fraai aangelegde vistrap bij de sluis de aandacht. Mede door initiatieven van het Waterschap gaat het Valleikanaal een steeds belangrijker rol spelen in de ecologische structuur.

Het landgoed ligt rondom het dorp Scherpenzeel en is een oud familiebezit en bestaat uit landbouwgronden, bossen, en natuurterreinen. Tot het landgoed behoren monumentale boerderijen met voor het landgoed kenmerkende blauwwitte luiken, dienstwoningen, beheerderswoningen, schaapskooien, een oude schietbaan en een 18e-eeuws toegangshek. Het Huis Scherpenzeel maakt tegenwoordig geen deel meer uit van het landgoed, maar heeft dat tot 1975 wel gedaan. In stichtingsverband wordt het land goed beheerd, in samenwerking met de pachters, de rentmeester, de terreinbeheerder en een vrijwilligersgroep. Daarbij is de uitdrukkelijke doelstelling om het Scherpenzeelse natuur-, cultuur- en landschapsschoon in stand te houden.