Trage Tocht Esbeek – Wandelen in het Brabants landschap van Andreas Schotel

We maken vanuit het Brabantse dorp Esbeek een mooie en afwisselende wandeling in de Kempen dicht bij de grens met België. Het dorp kreeg bekendheid door Andreas Schotel, oorspronkelijk graficus, later kunstenaar en etser. Hij legde vanaf de jaren ’30 vanuit zijn vakantiewoning in de bossen bij Esbeek het omliggende Brabantse landschap vast. De bossen, heidevelden, lange boslanen, vennen en boerenland die dit landschap ook nu nog typeren, zijn de heerlijke ingrediënten van deze wandeling. De route begint bij de kerk in Esbeek en we lopen al snel het open boerenlandschap in. Een lange eikenlaan leidt ons naar de Broekeling. Het is een van de vennen die zijn ontstaan uit lage weides langs de Hoogeindsche Beek. Ietwat vreemd zijn de sculpturen van badende dames in het ven: ‘Baadster in Broekeling‘. Op een schildersezel krijg je uitleg van dit werk van Esbeeks kunstenaar Hannes Verhoeven. De tocht gaat over in landgoed De Utrecht met productiebossen en landbouwgronden met afwisselend intieme bospaadjes en brede zandlanen. Hier ontgon vanaf 1898 de Levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht de uitgestrekte heidevelden. De maatschappij gebruikte ook haar invloed bij de aanleg van de stoomtramlijn van Tilburg naar Turnhout waarvan we het talud midden in de bossen zien liggen. Zo konden de meststoffen voor de ontginning voor het gebied worden aangevoerd. We lopen even langs grenspaal 208 en over een mooie boslaan langs de grens met België. Grote berken markeren de bosrand met daarachter de ontginningsboerderijen met de weidse landbouwgronden. Via slingerende paadjes bereiken we de Roovertsche Heide, ooit aangekocht om werkgelegenheid te verschaffen. Het is het nu befaamd om de stilte en rust. Hier broedt de havik, buizerd, boomvalk en sperwer en tussen de dopheide leeft de levendbarende hagedis. Tenslotte keren we terug naar Esbeek. We lopen met de kerk als richtpunt over de kaarsrechte Oude Trambaan terug naar het startpunt. Een laatste kunstwerk van Andreas Schotel markeert in het dorp de voormalige halte van de stoomtram ten teken dat we aan het eind zijn van deze mooie wandeling.

Het dorp is ontstaan uit een kransakkerdorp, waarvan ook tegenwoordig de structuur nog goed te herkennen is. Dit kenmerkt zich door een nederzettingstype dat, meestal in de Middeleeuwen, is ontstaan uit een buurtschap, waarbij de boerderijen om een akkercomplex waren gelegen. Naast een steenfabriek was ook het Landgoed de Utrecht, een ontginningsproject dat in 1898 startte, met onder meer ontginningsboerderijen, een belangrijke werkgever. Esbeek heeft in 2006 een dorpscoöperatie opgericht, genaamd Coöperatie Esbeek. Het grootste deel van de inwoners en instanties in Esbeek is lid van deze coöperatieve vereniging. In 2007 kocht Coöperatie Esbeek café Schuttershof, het laatste café in de dorpskern, om het te behouden en versterken als centraal ontmoetingspunt van het dorp. In 2019 heeft Esbeek daarom dan ook de Nederlandse Dorpsvernieuwingsprijs van de Vereniging van Kleine Kernen gewonnen vanwege alle inspanningen om het dorp ook voor toekomst attractief en leefbaar te houden.

Het natuurgebied met bos en heide bevindt zich ten westen van Esbeek. Het dankt zijn naam aan de buurtschap Roovert. Tot 1893 maakte de Rovertsche heide deel uit van de uitgestrekte heidevelden aan weerszijden van de Belgisch-Nederlandse grens. Toen werd het gekocht door de Oranjebond van Orde, die er mensen uit de stad liet werken om aldaar de sociale onrust tegen te gaan. Het gebied werd ontgonnen en vanaf 1910 beplant met voornamelijk Grove den. In 1976 werd het gebied gekocht door de Stichting Brabants Landschap en begon men weer met omvorming tot natuurgebied

Het landgoed is ligt in de Noord-Brabantse Kempen, ten zuiden van het dorpje Esbeek. Het bevat naast uitgestrekte productiebossen en landbouwgronden veel natuur, een aardkundig monument, een riviertje en vennen. Het landgoed telt meer dan 130 soorten broedvogels. Het landgoed dankt zijn naam aan de levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht. Het bedrijf ontgon vanaf 1898 de uitgestrekte heidevelden op grote schaal. De werken werden uitgevoerd door de Heidemij. Uiteindelijk werd de heide omgezet in 1800 hectare bos voor de mijnbouw en 600 hectare landbouwgrond met pachtboerderijen. Het landgoed sluit in het noorden aan op de Rovertsche Heide.

Hoogeind is een buurtschap dat anderhalve kilometer ten zuiden van het dorp Esbeek ligt. Hoogeind kan letterlijk genomen worden, de Hoogeindsche beek, komt op ca 26 meter boven NAP, Nederland binnen, waar het gebied dan Hoogeind heette en stroomt 5 meter lager door het Ven de Broekeling.

In de middeleeuwen heeft in de buurt van het ven een abdijhoeve gestaan. De paters hebben de heidevelden omgespit en er landbouwgrond van gemaakt. Veel later is in het hele gebied bos aangeplant en zijn de lage weides langs de Hoogeindsche Beek onder water gezet. Dat zijn de vennetjes geworden waarvan de Broekeling er een van is. Geïnspireerd door etsen en aquarellen van Andreas Schotel heeft Hannes Verhoeven uit Esbeek in 2014 het sculptuur Baadster in Broekeling uitgebeeld. Vanaf het bankje aan de rand van het ven is ze te bewonderen. Naast het bankje staat op een schildersezel een ets van het zwemtafereel.

Andreas Schotel (Rotterdam, 1896-1984) was een Nederlands graficus. Hij maakte vele etsen van het leven en de werkzaamheden van de Noord-Brabantse boeren en landarbeiders. Daarbij documenteerde hij nauwgezet de overgang van traditionele naar gemechaniseerde bedrijfsvoering. Op initiatief van enkele inwoners van Esbeek ontstond in 1981 de Stichting Vrienden van Andreas Schotel. Doel van de stichting is bekendheid te geven aan het werk van Andreas Schotel, het werk van Schotel te bewaren voor de toekomst en het werk voor een breder publiek toegankelijk te maken. Je ziet nu in de omgeving enkele kunstwerken die zijn gemaakt op inspiratie van zijn schilderijen.

De stoomtramlijn van Tilburg via Goirle naar Hilvarenbeek en Esbeek werd op 23 september 1907 geopend. Op 1 mei 1909 volgde het deel van Esbeek naar Poppel. In België werd op 21 november 1906 het deel Poppel-Turnhout geopend. Eind jaren twintig van de 20e eeuw was de stoomtram al verouderd en werd er geconcurreerd met particuliere busondernemingen. Zes tramwegmaatschappijen fuseerden in Brabant tot de ‘Brabantsche Buurtspoorwegen en Autodiensten’ (BBA). De tramlijn van Tilburg naar de grens werd op 15 september 1935 opgeheven en het openbaar vervoer werd overgenomen door de bussen van deze BBA.