Langs de Brabantse Aa – Kasteel Heeswijk-Kasteel Beekveld (Berlicum)

De etappe van kasteel naar kasteel laat veel interessante plekken zien. Onderweg naar Berlicum zie je oude lopen van de Aa die verspreid links en rechts van de huidige Aa liggen. Ook de hoogtes bij Den Dungen zijn interessant, als waterkering van het oprukkende water in vervlogen tijden. Het is een stukje Brabant wat ik zeker tien keer heb gelopen maar dat elke keer weer mooi blijft. Soms mag je struinen in het beekdal waar de Aa bij hoogwater buiten haar oevers mag treden. En met kasteel Heeswijk en de ruine van Seldensate is deze wandeling een etappe die echt laat zien wat de Aa in petto heeft.

De Looz Corswarem Hoeve, een authentieke boerderij in Heeswijk-Dinther, is een groepsaccommodatie die momenteel wordt gerenoveerd tot een moderne vakantieboerderij. De hoeve heeft een rijke historie en is verbonden met het adellijke geslacht van Looz Corswarem, een oud hertogelijk geslacht. De hoeve biedt naast vakanties ook dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking, ggz-problematiek en niet-aangeboren hersenletsel. 

De Leijgraaf of Leigraaf is een beek in het oosten van Noord-Brabant. De Leijgraaf is geen natuurlijke beek, maar was in oorsprong een vochtige laagte. Oude benamingen voor die laagte waren onder andere ‘de Meer’ of ‘De Jeucke’. Na uitgraving werd de algemene benaming Leijgraaf, letterlijk ‘geleide gegraven loop’. De Leijgraaf begint bij Boekel, waar het gemaal ‘Veluwe’ water vanuit de Aa in de watergang pompt. De beek stroomt door de gemeenten Boekel, Meierijstad, Uden, Bernheze en Sint-Michielsgestel. Na een afstand van ongeveer 20 km en een verval van 7,70 meter komt de inmiddels 10 meter brede Leijgraaf in Berlicum in de Aa. Voor de kanalisatie viel de Leijgraaf vaak droog in de zomer. In de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw is de Leijgraaf gekanaliseerd en zijn er stuwen aangelegd om het waterpeil te kunnen reguleren. Hierdoor is de Leijgraaf een beekje met lange rechte delen geworden. Er zijn door het Waterschap Aa en Maas werkzaamheden uitgevoerd om de oevers natuurlijker te maken. Ook zijn bij de stuwen vistrappen gecreëerd.

Tussen 2002 en 2017 heeft waterschap Aa en Maas met meerdere partijen samen gewerkt om het water van de Aa en de natuur tussen Kasteel Heeswijk en ’s-Hertogenbosch volop ruimte te geven. Waar eerder de Aa hier tussen kades stroomde is nu een afwisselend en Dynamisch Beekdal ontstaan. De gekanaliseerde Aa van de jaren ’30 heeft nu weer zijn oorspronkelijke kronkelende loop. Hiervoor zijn oude meanders (beekbochten) bij Kasteel Heeswijk en Middelrode hersteld en zijn enkele nieuwe meanders aangelegd. De bochtige en langere Aa zorgt voor variatie in stroomsnelheid en heeft zowel flauwe als steile oevers.  Ook zijn er meerdere poelen aangelegd in het beekdal van de Aa. Deze poelen hebben een lokale natuurfunctie, maar zijn ook van belang voor de Aa in zijn geheel als ecologische verbinding tussen de Maas en de Peel. Vooral amfibieën die in stilstaand water leven, verplaatsen zich namelijk via de poelen.

Seldensate is een landgoed gelegen ten zuidwesten van het dorp Middelrode. Op het landgoed stond vroeger een hoeve, een poortgebouw met duiventoren, een bierbrouwerij en een speelhuis genaamd Seldensate. Alleen het poortgebouw met oprijlaan, de duiventoren en een gedeelte van de brouwerij bestaan nog. De hoeve is verdwenen en van het kasteeltje rest slechts een ruïne omgeven door een gracht. Het woord Seldensate is afkomstig van de oude term ‘seldene zathe’, hetgeen zich ongeveer laat vertalen als ‘bijzonder landgoed’ of ‘bijzondere buitenplaats’.

Seldensate is waarschijnlijk ontstaan in de 14e eeuw. Aanzet was de oprichting van de Gewatse hoeve rond het jaar 1300, nabij een doorwaadbare plaats (gewad) in de rivier de Aa in Middelrode. Het speelhuis werd rond 1440 gebouwd als uitbreiding van de Gewatse Hoeve. In de loop der tijd groeide het speelhuis uit tot een omgracht kasteeltje, met daarbij een duifhuis, een kapel en een brouwerij. De geschiedenis van Seldensate houdt direct verband met de ontwikkeling van de nabijgelegen stad ‘s-Hertogenbosch. Het kasteeltje vormde een buitenverblijf voor rijke bewoners van de stad ‘s-Hertogenbosch die de stank van de stad in de zomermaanden ontvluchtten.

De naam Poeldonck verwijst naar een van de drie donken, vruchtbare heuvels, in Den Dungen, wat duidt op een lange geschiedenis van landbouw in dit gebied. De dijk zelf zal waarschijnlijk ontstaan zijn als onderdeel van de infrastructuur die nodig was voor de agrarische activiteiten en de afwatering van het gebied. 

Omdat de oude dijk nog zoveel land in het dorp onbeschermd liet, werd begin 17e eeuw een nieuwe of Hooidonkse dijk aangelegd. Langs de dijk liggen een aantal wielen die zijn ontstaan na een aantal dijkdoorbraken.

Vermoedelijk is het dorp tussen 600 en 700 na Christus ontstaan in het beekdal van de Aa. Er bestaat nogal wat onduidelijkheid over de herkomst van de plaatsnaam Berlicum. Mogelijk is ‘Berl’ een in onbruik geraakt woord voor moeras of drassig gebied. De woorden chem, ghem, cum en kem betekenen ‘verblijfplaats’. Letterlijk betekent Berlicum mogelijk dus: verblijfplaats in of nabij een drassig gebied. Het is bekend dat de oude dorpskern van Berlicum, die nog steeds bestaat en ‘De Plaets’ heet, inderdaad is ontstaan op een donk gelegen bij een zeer drassig gebied noordelijk van het beekje de Run en de rivier de Aa. Voormalig Kasteel Beekveld aan Beekveld 11 was oorspronkelijk een woning aan de Run, een zijriviertje van de Aa. Van 1550-1819 was het een omgracht kasteel. Het werd gesloopt in 1820, maar het neerhuis bleef bestaan. Op de oude kelder werd een theekoepel gebouwd.