Trage Tocht Loenermark – Wandelen over bloeiende heidevelden

De Veluwe op zijn best! Al enige tijd stond deze wandeling in de planning en het was wachten op het moment dat de bloeiende heide op zijn mooist was. En aangekomen bij de Zilvense Heide was het raak. Wat een paarse schoonheid over de glooiende hellingen van de Loenermark. Je komt amper iemand tegen op de 17 kilometer bos en heide. Het begin- en eindstuk bij Loenen laat het kleinschalige landschap met kleine bospartijen, schattige huisjes en grazende koeien op de weilanden zien. Verderop op de Loenermark is het genieten op elke meter. Behalve de afwisseling geeft het glooiend landschap prachtige vergezichten, dan weer intiem op mooie kronkelende boslaantjes en dan weer groots op lange boslanen.

Het is een uitgestrekt dorp met veel natuur in de omgeving, zoals de Loenermark, Zilvense Heide en de Loenense Hooilanden. Ook de grootste waterval van Nederland, de Loenense Waterval, bevindt zich in de buurt van Loenen. Loenen wordt vaak aangeduid als “Loenen op de Veluwe” om het te onderscheiden van Loenen aan de Vecht in Utrecht. Het dorp staat bekend om zijn actieve gemeenschap, met veel verenigingen en een sterke betrokkenheid van de inwoners.

‘Je loopt bijna ongemerkt van het dorpje Loenen de natuur in. Langs je grazende koeien, een paard in de wei en kronkelende onverharde wegen leiden je stilaan naar de Loenermark.’

De Loenermark is een heuvelachtig natuurgebied met bossen en heidevelden op de Veluwe in de Nederlandse gemeente Apeldoorn. Op de Loenermark is al zeker sinds de 10e eeuw bos aanwezig dat gebruikt werd door de marke van Loenen. De rest bestond al vroeg uit heide. De marke-organisatie Loenermark is nog blijven bestaan tot 1932, toen de markegenoten (de inwoners van Loenen) door de gemeente Apeldoorn werden uitgekocht na een juridische strijd die in 1893 was begonnen. Sinds 1993 is het gebied, 1156 ha groot, in erfpacht en beheer gegeven bij stichting Het Geldersch Landschap. Sinds de middeleeuwen tot in de dertiger jaren bestond veruit het grootste deel van het gebied uit heide. Na de bebossing bleef zo’n 240 ha heide over, waarvan de Zilvensche heide zowat de helft uitmaakt. Op de Loenermark leeft een grote populatie wild zoals reeën, wilde zwijnen en edelherten. Het is een belangrijk gebied voor de das.

‘Een wildrooster is het teken dat de uitgestrekte Loenermark betreden. Overal wildsporen, wilde zwijnen hebben hun best gedaan om de grond om te woelen. De bossen zijn statig met douglassparren, beuken en dennenbomen. Ineens lijk je in een andere wereld te wandelen, een niemandsland waar het groen de baas is.’

Landgoed Groenouwe was een in het begin van de twintigste eeuw gesticht tachtig hectare groot landgoed bij Loenen. Op het landgoed stonden onder andere een landhuis en een tuinmanswoning. Wolter Broese van Groenou (1842–1924) was tot 1878 militair in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger en daarna eigenaar van suikerplantage Tandjong Tirto in Nederlands-Indië. In 1891 was Broese van Groenou zo welvarend, dat hij met het hele gezin naar Den Haag verhuisde. Hij woonde eerst op Nassauplein 29 en later aan de Parkweg in het Van Stolkpark. Na de Eerste Wereldoorlog besloot hij een landhuis op de Veluwe te bouwen. Hij kocht 80 ha. land bij Loenen, liet zijn zoon Dolf, die in 1904 als bouwkundig ingenieur was afgestudeerd, een ontwerp maken en zo ontstond Landgoed Groenouwe.

‘Het landgoed ligt er rustig bij en niemand vermoedt hier dat een militair, rijk geworden in het verre Indië de grondlegger van dit gebied was. Toch is het elke keer leuk als ik een wandeling voorbereid, de geschiedenis van een gebied te verkennen. Wandelen kan veel zijn dan de ene voet voor de andere zetten. Een militair, een suikerplantage, veel geld verdiend en een zoon die ontwerper was: het komt allemaal samen op landgoed Groenouwe.’

De Zilvensche heide is een heidegebied dat deel uitmaakt van de Loenermark en daarmee onderdeel is van het Nationaal Park Veluwezoom. Geologisch gezien heeft dit gebied de meeste stabiele bodem in Nederland. Het ligt ver verwijderd van tektonische breuken waardoor er nauwelijks verzakkingen en verschuivingen optreden. Daarom is deze locatie gekozen als de ijkbasis van het Nederlandse Rijksdriehoekmeetnet.

‘Op de rand van de Zilvense Heide staan verschillende bijenkasten. Ik hoor het gezoem van de bijen, ze vliegen af en aan. Het moet een bijenwalhalla zijn, deze immense paarse gloed over de heide.’

Centraal in het gebied de Loenermark staat een schaapskooi. De schaapskudde is dagelijks op de heide van de Loenermark te vinden. Van april tot en met december gaat de schaapskudde de heide op met de herder. De kudde bestaat uit Veluwse heideschapen. Het Veluwse heideschaap werd gehouden voor de mest, maar er werden ook lammeren opgefokt op grasweiden om verhandeld te worden op de grote schapenmarkten in Parijs en Londen. Vandaar dat het groot is voor een heideschaap, het is het grootste heideschaap van Nederland. In Nederland zijn er negen Veluwse heideschaapskudden die samen een regeling over de rammen hebben zodat het ras zuiver blijft, maar er toch geen inteelt ontstaat.

‘De schapen met de herder zijn niet aanwezig. Jammer, maar eigenlijk is de schaapskooi nu nog mooier. Op een bankje eet ik mijn broodje en stroopwafel op en kijk naar de kunstige constructie van de schaapskooi. De schapen zullen er lak aan hebben maar het is een geordende rij van binnen- en buitenpalen, doorlopende schoren,gebinten en gepotdekselde planken. Dit alles met een kap van riet en oud-hollandse pannen.’

Op de Loenense Enk werden akkergewassen en eikenhakhout geteeld, die beschermd moesten worden tegen wilde dieren en kuddes. Daarom werd er een wal rond de enk aangelegd. Deze werd eind 17e eeuw aangelegd met de afmetingen van 6 voet  breed, 1,85 meter, en 7 voet hoog, 2,15 meter. Waarschijnlijk was de directe aanleiding voor het aanleggen van de wal de toegenomen hoeveelheid wild in het gebied. Stadhouder Willem III, koning van Engeland, was dol op jagen en jaagde vanuit Het Loo, niet zo ver van Loenen vandaan. En ten behoeve van de jacht werd een hoge wildstand bevorderd.

‘Willem III had het goed voor elkaar, goed eten en drinken en een beetje jagen op de Veluwe. Wat wil je nog meer? Nou, veel wild want er moest wel ergens óp gejaagd kunnen worden. Met als gevolg dat de boeren een wal aan moesten leggen om hun eigen gebied weer te beschermen. Er is niet veel meer te zien van de wal rond de enk maar het was van levensbelang. En Willem III, die wist van niets en jaagde voort.’